PORADNIK — Słownik terminów gier planszowych — pojęcia i mechaniki
Przejdź do wybranej części poradnika — gatunki, mechaniki, tematyki, klasyfikacja i rodzaje gier planszowych:
- Jak poprawnie klasyfikować gry planszowe;
- Podstawowe rodzaje gier planszowych;
- Formaty interakcji między graczami;
- Popularne mechaniki;
- Tematyki i settingi;
- Jak wybrać grę dla siebie;
- Słownik terminów planszówkowych (ta strona);
- Gry hybrydowe i gry z aplikacją cyfrową;
- Kup gry planszowe — sklep klubu;
- Dodatki i aplikacje do gier planszowych.
7. Pełny słownik terminów planszówkowych
Słownik zebrano na podstawie terminologii używanej przez polskich wydawców, sklepy i serwisy branżowe oraz oficjalnego katalogu kategorii i mechanik serwisu BoardGameGeek. Tam, gdzie w polskiej wersji funkcjonuje ustalony odpowiednik, użyto go; tam, gdzie termin jest zapożyczeniem z angielskiego (na przykład „filler”), w nawiasie podano oryginał.
7.1. Formaty i gatunki
- Ameritrash — styl projektowania kładący nacisk na tematykę, bezpośrednie starcie graczy i wyraźny udział szczęścia. Określenie przyjęte z angielskiego, w polskiej wersji używane bez tłumaczenia.
- Automa — zautomatyzowany przeciwnik w trybie jednoosobowym, sterowany talią kart lub prostym zestawem reguł. Nazwa upowszechniła się dzięki grom wydawnictwa Stonemaier; w mowie potocznej używa się też określenia „bot”.
- Draft-and-write — odmiana poprzedniego gatunku, w której zamiast rzutu kośćmi gracze kolejno wybierają karty i na ich podstawie uzupełniają arkusz.
- Eurogra — styl projektowania wywodzący się ze szkoły europejskiej, oparty na pośredniej rywalizacji, planowaniu zasobów i ograniczonej losowości. W mowie potocznej skraca się go do „euro”, z rozróżnieniem na euro lekkie i ciężkie.
- Gra abstrakcyjna — gra pozbawiona warstwy fabularnej, w której komponenty i działania mają charakter umowny i nie są tłumaczone tematycznie.
- Gra kampanijna — cykl powiązanych ze sobą partii z rozwojem postaci lub świata przedstawionego między sesjami, bez trwałej ingerencji w komponenty.
- Gra legacy — odmiana gry kampanijnej, w której skutki jednej partii nieodwracalnie wpływają na kolejne: gracze naklejają naklejki, niszczą karty lub dopisują zasady.
- Gra rodzinna — kategoria pośrednia między grą imprezową a eurogrą: proste zasady, rozgrywka na 45–60 minut i decyzje na tyle istotne, by wygrana dawała satysfakcję.
- Gra wprowadzająca — prosta i przystępna gra ułatwiająca nowym osobom wejście w hobby. W mowie potocznej używa się także angielskiego określenia „gateway”.
- Gra z ukrytym ruchem — jeden z graczy przemieszcza się po planszy w tajemnicy, a pozostali próbują ustalić jego położenie.
- Gra zręcznościowa — gatunek, w którym o wyniku partii decyduje sprawność manualna gracza: celność, pewność ręki lub szybkość reakcji.
- Gra kooperacyjna — gatunek, w którym wszyscy gracze działają wspólnie przeciwko mechanizmom gry i wygrywają lub przegrywają razem.
- Gra semi-kooperacyjna — odmiana gry kooperacyjnej, w której gracze mierzą się ze wspólnym zagrożeniem, lecz realizują przy tym ukryte cele osobiste, niekiedy sprzeczne z sukcesem drużyny.
- Gra fabularna (RPG) — gatunek, w którym gracz wciela się w postać i odgrywa jej działania pod kierunkiem prowadzącego, a fabuła powstaje wspólnie przy stole.
- Roll-and-write — gatunek, w którym gracze rzucają kośćmi i zapisują wyniki na własnym arkuszu.
- Tryb jednoosobowy — wariant rozgrywki dla jednej osoby, prowadzonej przeciwko zautomatyzowanemu przeciwnikowi lub samym mechanizmom gry. Powszechnie nazywany trybem solo.
- Wargame — symulacja o tematyce wojskowo-historycznej lub fantastycznej, w której gracze dowodzą oddziałami, frontami albo całymi państwami.
7.2. Terminy karciane
- Awers i rewers — dwie strony karty. Wyłożenie karty awersem do góry oznacza odsłonięcie strony z informacją, rewersem do góry — pozostawienie jej zakrytej.
- Bag building — odmiana budowania talii, w której gracz dokłada do własnego woreczka żetony lub kostki zamiast kart, a następnie losuje je bez podglądania.
- Draft — mechanika, w której gracze kolejno wybierają karty ze wspólnej puli albo przekazują sobie zestawy kart.
- Kolekcjonerska gra karciana (CCG, TCG) — gra karciana, w której zestawy kart sprzedawane są w losowo skomponowanych, zamkniętych opakowaniach zwanych boosterami.
- Kolekcjonowanie zestawów — mechanika polegająca na gromadzeniu określonego zestawu kart lub przedmiotów w zamian za premię albo punkty zwycięstwa.
- Koszulki — przezroczyste ochraniacze zabezpieczające karty przed zużyciem i zabrudzeniem. Występują w różnych rozmiarach i grubościach. W polskiej społeczności graczy określenie to przeważa nad „protektorami”.
- Przerzut — ponowne rzucenie kością lub wylosowanie innego elementu losowego.
- Stos kart odrzuconych — karty, które wyszły już z rozgrywki i leżą osobno, odkryte lub zakryte, zależnie od zasad danej gry.
- Talia — zestaw kart gracza zebrany w jeden stos i wykorzystywany w trakcie partii. W mowie potocznej używa się także angielskiej formy „deck”, wymawianej jako „dek”.
- Żywa gra karciana (LCG) — gra karciana, w której każdy dodatek ma stały, z góry znany skład kart. Odróżnia ją to od gier kolekcjonerskich, gdzie zawartość opakowania jest losowa.
7.3. Komponenty gry
- Dodatek — osobne wydawnictwo rozszerzające grę podstawową o nowe komponenty, zasady lub tryby rozgrywki.
- Drewienka — potoczne określenie drewnianych komponentów gry: kostek zasobów, dysków, cylindrów. Często przywoływane w dyskusjach o jakości wydania.
- Figurka — szczegółowy element przestrzenny, zwykle bardziej rozbudowany od meepla i przystosowany do malowania.
- Heks — pole o kształcie sześciokąta, stosowane przede wszystkim w wargamach i grach strategicznych.
- Insert — akcesorium do uporządkowanego przechowywania komponentów, najczęściej drewniane lub piankowe. Kupowane osobno, w odróżnieniu od fabrycznej wypraski. Bywa nazywane organizerem.
- Kafelek — pojedynczy element planszy, z którego powstaje mapa lub inna funkcjonalna strefa gry. Używa się także określenia „płytka”.
- Mata — materiałowa lub winylowa podkładka pod planszę albo karty. Poprawia wygląd stołu i ułatwia podnoszenie komponentów.
- Meeple — stylizowana drewniana figurka przedstawiająca postać lub robotnika. W mowie potocznej spotyka się spolszczoną formę „meepel” oraz określenie „ludzik”.
- Planszetka gracza — osobista plansza służąca do śledzenia zasobów, postępu i rozmieszczenia komponentów.
- Podstawka — podstawowa wersja gry, bez dodatków. Termin istotny przy zakupach, ponieważ dodatek zwykle wymaga posiadania podstawki.
- Punkty zwycięstwa (PZ) — umowna jednostka służąca do podliczenia wyniku partii.
- Token — niewielki element gry o dowolnym kształcie i określonym przeznaczeniu.
- Wypraska — plastikowa lub kartonowa forma wewnątrz pudełka, w której układa się komponenty. Określenie typowo polskie; angielszczyzna nie ma dla niego dokładnego odpowiednika i posługuje się ogólnym słowem „insert”.
- Znacznik — komponent wskazujący wartość liczbową lub pozycję, na przykład na torze punktów zwycięstwa.
- Żeton — token o okrągłym kształcie, najczęściej kartonowy, oznaczający zasoby albo stan gry.
7.4. Mechaniki i procesy gry
- Aukcja — gracze rywalizują o komponent lub akcję, przebijając wzajemnie stawki wyrażone w zasobach. Stosuje się też określenie „licytacja”.
- Budowanie sieci — gracze łączą lokacje na planszy siecią transportową albo handlową. Spotyka się również nazwę „budowanie tras”.
- Budowanie silnika — stopniowe tworzenie układu kart lub kafelków, który z każdą turą produkuje coraz więcej zasobów albo punktów.
- Budowanie tableau — rozwijanie osobistej strefy kart lub kafelków wykładanych przed graczem.
- Budowanie talii — mechanika, w której gracz ulepsza własną talię kart w trakcie partii, dokupując nowe i pozbywając się słabszych.
- Bustowanie — wzmocnienie akcji podstawowej dodatkowym efektem, najczęściej pochodzącym z karty lub zdolności postaci. Określenie pochodzi od angielskiego „boost” i utrwaliło się w polskich recenzjach.
- Dedukcja społeczna — gracze analizują wzajemne zachowanie, aby wykryć ukryte drużyny lub role. Mechanika bywa nazywana także ukrytymi rolami.
- Dokładanie kafelków — plansza powstaje stopniowo, w miarę jak gracze dokładają kolejne kafelki do już wyłożonych.
- Jednoczesny wybór akcji — wszyscy gracze wybierają akcję równocześnie i w tajemnicy, po czym decyzje zostają ujawnione naraz.
- Kontrola obszaru — o zwycięstwie decyduje dominacja lub obecność w określonych regionach planszy.
- Lewy — gracze kolejno zagrywają karty zgodnie z zasadami koloru i starszeństwa, aby zabrać lewę.
- Push your luck — gracz może ryzykować dalej w zamian za większą nagrodę albo zatrzymać się w porę i zachować dotychczasowy dorobek.
- Rozstawianie robotników — gracze umieszczają figurki robotników na polach akcji, które po zajęciu stają się niedostępne dla pozostałych.
- Zarządzanie ręką — strategiczny wybór, które karty zatrzymać na ręce, które zagrać, a których się pozbyć.
7.5. Terminy hybrydowe i cyfrowe
- App-driven — gra, w której aplikacja stanowi obowiązkowy lub centralny element systemu. Bez niej rozgrywka nie jest możliwa.
- Aplikacja towarzysząca — program wspierający rozgrywkę: udźwiękawia partię, prowadzi dziennik, przelicza parametry lub automatyzuje czynności powtarzalne. W odróżnieniu od gier app-driven bywa opcjonalna. Używa się także angielskiej nazwy „companion app”.
- Cyfrowy prowadzący — program zastępujący mistrza gry albo gracza sterującego przeciwnikami; obsługuje scenariusze i zachowanie wrogów.
- Gra hybrydowa — fizyczna gra planszowa, w której komponent cyfrowy przejmuje część zasad, narracji lub obsługi administracyjnej.
- Integracja QR — wykorzystanie kodów umieszczonych na kartach i komponentach do przekazywania programowi informacji o dokonanym wyborze, przedmiocie albo lokacji.
7.6. Pojęcia ogólne
- Asymetria — rozwiązanie, w którym gracze rozpoczynają partię z różnymi możliwościami, zasadami albo celami.
- Ciężar gry — wskaźnik złożoności gry w skali serwisu BoardGameGeek, uwzględniający objętość zasad i głębię podejmowanych decyzji. W mowie potocznej mówi się po prostu o grach lekkich, średnich i ciężkich.
- Dicefest — potoczne określenie gry opartej na dużej liczbie rzutów kośćmi, a przez to obarczonej wysokim poziomem losowości.
- Filler — krótka i zwykle nieskomplikowana gra, którą wygodnie rozpocząć wieczór albo wypełnić przerwę między dłuższymi partiami. Wymawiane jako „filer”.
- Gra imprezowa — gra dla większego towarzystwa, oparta na prostych zasadach, żywej rozmowie i krótkich rundach.
- Kingmaking — sytuacja, w której gracz pozbawiony już szans na zwycięstwo swoimi decyzjami rozstrzyga, kto wygra zamiast niego. Bywa nazywana tworzeniem króla.
- Krótka kołderka — cecha gry polegająca na tym, że zasobów, tur lub akcji jest zawsze mniej, niż wymagałyby plany gracza. Wymusza rezygnację z jednych zamierzeń na rzecz innych. Wyrażenie typowo polskie, bez odpowiednika w angielskiej terminologii.
- Mózgożerka — potoczne określenie gry wymagającej intensywnego myślenia przez całą partię, po której odczuwa się realne zmęczenie. Odpowiada angielskiemu „brain burner”.
- Negatywna interakcja — działania graczy wymierzone bezpośrednio przeciwko sobie: blokowanie pól, odbieranie zasobów, ataki. Częsty punkt sporny w recenzjach, ponieważ część graczy takich gier unika, a część właśnie ich szuka.
- Paraliż decyzyjny (AP) — nadmiernie długie rozważanie ruchu, wynikające z dużej liczby dostępnych możliwości.
- Przestój — czas oczekiwania gracza między jego własnymi turami.
- Przygotowanie do gry — rozłożenie i przygotowanie komponentów przed rozpoczęciem partii. Powszechnie używa się także angielskiego określenia „setup”.
- Regrywalność — zdolność gry do pozostawania interesującą po wielokrotnym rozegraniu.
7.7. Rynek i wydania
Znajomość terminologii rynkowej przydaje się przy każdym zakupie: pojawia się w ogłoszeniach sprzedażowych, opisach zbiórek i dyskusjach o wydaniach.
- Cel dodatkowy — komponent odblokowywany po przekroczeniu określonego progu finansowania w zbiórce. Używa się także angielskiej nazwy „stretch goal”.
- Deluxe — wydanie z ulepszonymi komponentami: metalowymi monetami, żywicznymi figurkami czy drewnianymi elementami zamiast kartonowych.
- Dodruk — kolejny nakład gry po wyczerpaniu poprzedniego. Termin istotny przy tytułach, które chwilowo zniknęły ze sklepów.
- Gralnia — lokal, w którym można zagrać w gry planszowe z udostępnionej kolekcji, zwykle za opłatą naliczaną od czasu albo w ramach konsumpcji.
- Konwent — wielodniowa impreza dla graczy, obejmująca turnieje, prezentacje nowości i stoiska wydawców.
- Late pledge — możliwość dołączenia do zbiórki po jej formalnym zakończeniu, zazwyczaj na mniej korzystnych warunkach niż w trakcie kampanii.
- Lokalizacja — wydanie gry w polskiej wersji językowej. Stwierdzenie, że gra ma polską lokalizację, oznacza istnienie oficjalnego wydania po polsku.
- Planszówka — potoczna, powszechnie używana forma określenia „gra planszowa”. W środowisku graczy przeważa nad formą pełną.
- Pledge — poziom wsparcia w zbiórce, określający, co dokładnie otrzyma wspierający. Termin funkcjonuje w oryginalnej formie, bez polskiego odpowiednika.
- SPIEL Essen — największe targi gier planszowych na świecie, organizowane co roku w październiku w Essen. Określenie „premiera na Essen” wskazuje jesienną datę wydania.
- Sundrop — figurki poddane wstępnemu przemyciu, oferowane w niektórych zbiórkach jako opcja płatna. Termin spopularyzowany przez wydawnictwo Awaken Realms.
- Wersja sklepowa — wydanie trafiające do zwykłej dystrybucji, zwykle uboższe od wersji ze zbiórki o dodatkowe komponenty i cele dodatkowe. Używa się także angielskiego określenia „retail”.
- Zbiórka — kampania finansowania społecznościowego, w której gra powstaje za środki wpłacone przed rozpoczęciem produkcji. Główne platformy to Kickstarter i Gamefound. Stosuje się również angielską nazwę „crowdfunding”.
7.8. Nagrody i instytucje
- BoardGameGeek (BGG) — największy serwis o grach planszowych na świecie, prowadzący ranking, bazę tytułów, fora dyskusyjne oraz katalog mechanik i kategorii. Punkt odniesienia dla całej branży.
- Gra Roku — polska nagroda przyznawana przez środowisko graczy, z podziałem na kategorie według stopnia złożoności.
- Polscy wydawcy — do najważniejszych na rynku należą Rebel, Portal Games, Lacerta, Galakta, Awaken Realms, Nasza Księgarnia, Lucky Duck Games, Phalanx i Fox Games.
- Spiel des Jahres — najważniejsza nagroda branżowa, przyznawana w Niemczech grom rodzinnym. Jej odpowiednikiem dla tytułów bardziej wymagających jest Kennerspiel des Jahres.
- Złoty Pionek — nagroda przyznawana przez społeczność Kluby Gier Planszowych tytułom, które szczególnie dobrze sprawdzają się w rozgrywkach klubowych i sprzyjają integracji graczy.
Źródła terminologii: katalog kategorii i mechanik BoardGameGeek oraz słowniki pojęć polskich serwisów branżowych i wydawców.